Woda jest obecna w każdym aspekcie naszego życia, choć rzadko o niej myślimy. Towarzyszy nam przy każdym oddechu, bierze udział w milionach reakcji zachodzących w komórkach, reguluje temperaturę ciała i pozwala krążyć krwi. Tworzy rzeki, które kształtują krajobraz, zasila rośliny, podtrzymuje ekosystemy i stabilizuje klimat. Kiedy zaczniemy się temu przyglądać, okazuje się, że woda nie jest jedynie jedną z wielu substancji powszechnych w środowisku, lecz warunkiem istnienia wszystkiego, co znamy. Jej znaczenie dla przyrody – a więc i dla nas – jest kluczowe, dlatego ogromnie ważne są pytania o to, jak jej używamy i czy jest jej na świecie wystarczająco. Wyjaśniamy, czym jest woda, w jaki sposób powstaje, jaką pełni rolę oraz dlaczego jej zasoby na Ziemi nie są tak oczywiste, jak mogłoby się wydawać.
Spis treści:
Jaka jest rola wody w organizmie?
Jakie jest znaczenie wody w przyrodzie?
Dlaczego ochrona zasobów wodnych jest tak ważna?
Jak codzienne wybory wpływają na zużycie wody?
Woda to związek chemiczny zbudowany z dwóch atomów wodoru i jednego atomu tlenu, oznaczany wzorem H2O. Jest jedną z najczęściej występujących na Ziemi substancji i podstawowym elementem budulcowym organizmów żywych, obecnym zarówno w komórkach, jak i w płynach ustrojowych umożliwiających funkcjonowanie organizmu. W naturalnych warunkach występuje w trzech stanach skupienia: ciekłym, stałym i gazowym, dzięki czemu może krążyć między oceanami, lądem i atmosferą.
Jej unikalne właściwości fizyczne i chemiczne sprawiają, że stanowi środowisko dla wielu reakcji metabolicznych, rozpuszcza i transportuje substancje oraz pomaga utrzymać stabilną temperaturę ciała. Bez tych cech nie mogłyby zachodzić procesy, które podtrzymują życie – od pracy komórek, przez funkcjonowanie układów krążenia i nerwowego, po utrzymanie odpowiedniej równowagi wodno-elektrolitowej.
Historia wody na Ziemi zaczyna się jeszcze przed narodzinami samej planety, w ogromnym obłoku gazowo-pyłowym, z którego uformowało się Słońce i planety. W tym obłoku było bardzo dużo wodoru i tlenu, a w warunkach panujących w młodym Układzie Słonecznym pierwiastki te łączyły się w cząsteczki wody, zamarzające następnie w postaci lodu na ziarnach pyłu i w małych ciałach niebieskich. Z takich ziaren i bryłek lodu stopniowo powstawały większe obiekty – asteroidy i planetozymale (małe ciała skalne i lodowe), które stawały się budulcem młodej Ziemi.
Badania meteorytów podobnych do materiału, z którego uformowała się Ziemia, pokazują, że już w tym wczesnym etapie w skałach było sporo uwięzionego wodoru. Mógł on reagować z tlenem obecnym w minerałach, tworząc wodę we wnętrzu planety jeszcze zanim powierzchnia ostygła na tyle, by powstały oceany. Jednocześnie zewnętrzne rejony Układu Słonecznego dostarczały dodatkowej wody w formie lodu znajdującego się w bogatych w wodę asteroidach, a w mniejszym stopniu – również w kometach.
Kiedy woda znalazła się już na Ziemi, jej historia zaczęła przypominać dobrze nam już znany obieg w przyrodzie: pod wpływem energii słonecznej paruje z powierzchni oceanów, jezior i gleb, unosi się do atmosfery, tam skrapla się w chmurach, po czym wraca na powierzchnię w postaci deszczu lub śniegu. Część wsiąka w głąb ziemi, zasilając wody podziemne, a część odpływa rzekami z powrotem do mórz i oceanów. W efekcie woda na Ziemi nie powstaje już na nowo w wielkich ilościach, lecz przede wszystkim nieustannie krąży, zmieniając miejsce i stan skupienia.
Woda stanowi przeciętnie ok. 60% masy ciała dorosłego człowieka, przy czym więcej mają jej osoby o większej masie mięśniowej, a mniej te, u których dominuje tkanka tłuszczowa. Około 2/3 całej wody znajduje się wewnątrz komórek, a reszta w przestrzeni pozakomórkowej – w tym w osoczu, którego ponad 90 procent stanowi właśnie woda. Dzięki temu krew może transportować tlen, glukozę, elektrolity i hormony, a także odbierać produkty przemiany materii i przekazywać je do nerek czy wątroby.
Nawet niewielkie braki szybko odbijają się na samopoczuciu. Już utrata 1-2% wody może pogarszać koncentrację, obniżać wydolność fizyczną i powodować uczucie zmęczenia. Mózg reaguje na niedobór wyjątkowo szybko, dlatego odpowiednie nawodnienie jest niezbędne, by utrzymać sprawność umysłową i fizyczną.
Dowiedz się, co najlepiej nawadnia organizm >>
Organizm traci wodę nieustannie: poprzez oddech, parowanie przez skórę, pocenie, pracę nerek i układu pokarmowego. Ile wody powinno się pić? U osoby dorosłej dzienne straty wynoszą zwykle około 2-2,5 litra i tyle mniej więcej trzeba uzupełnić, aby utrzymać równowagę. Część może pochodzić z jedzenia, zwłaszcza warzyw, owoców czy zup, ale większość powinna być dostarczana w postaci napojów.
Co ważne, w upale organizm może tracić nawet dodatkowe pół litra wody w ciągu godziny. Podczas wysiłku fizycznego tempo utraty jest jeszcze wyższe i w zależności od intensywności, może wynosić około 0,4-1 litra na godzinę. Również w czasie gorączki zapotrzebowanie zwiększa się o kolejne 200-300 ml na każdy stopień powyżej normy. U kobiet w ciąży i karmiących potrzeby są wyższe o kilkaset mililitrów dziennie, a w razie wymiotów lub biegunki trzeba uzupełniać nie tylko wodę, lecz także elektrolity.
Pragnienie nie jest dobrym wskaźnikiem, bo pojawia się dopiero wtedy, gdy organizm jest już częściowo odwodniony. Dlatego najlepiej nawadniać się regularnie, małymi porcjami w ciągu dnia, zamiast czekać aż pojawi się wyraźny sygnał, że brakuje wody.
Woda wpływa na wszystkie procesy, które utrzymują ekosystemy w równowadze. To w niej rozwija się ogromna część organizmów – od planktonu, który stanowi początek łańcuchów pokarmowych w oceanach, po ryby i rośliny wodne regulujące środowisko w jeziorach i rzekach. Woda kształtuje też krajobraz: rzeki żłobią doliny, transportują osady i tworzą żyzne równiny, na których rozwijają się różnorodne formy roślinności. Jeziora magazynują wodę, stabilizują lokalny klimat i dają schronienie tysiącom gatunków zwierząt.
Obieg wody łączy ze sobą wszystkie te procesy. Paruje z powierzchni mórz i gleby, kondensuje się w atmosferze i wraca na Ziemię w postaci opadów, zapewniając stały dopływ świeżej wody. Bez wody nie byłoby ani życia w oceanach, ani roślin na lądzie, ani stabilnego klimatu.
Choć woda pokrywa większość powierzchni Ziemi, tylko niewielka jej część nadaje się do picia, a jeszcze mniejsza część jest łatwo dostępna. Zasoby słodkiej wody są rozmieszczone bardzo nierównomiernie. Niektóre regiony świata mają jej pod dostatkiem, podczas gdy inne regularnie zmagają się z suszą i deficytem. Do tego dochodzą zanieczyszczenia powodowane przez przemysł, rolnictwo i zbyt intensywną urbanizację. Problemy te pogłębiają zmiany klimatyczne – powodują częstsze i dłuższe okresy suszy, gwałtowne powodzie oraz coraz mniej przewidywalne opady.
Woda jest niezbędna do produkcji żywności, funkcjonowania przemysłu czy choćby utrzymania higieny, dlatego jej brak (lub niska jakość) mogą prowadzić do niedoborów, chorób i destabilizacji gospodarek. W wielu regionach świata dostęp do czystej wody jest wręcz czynnikiem strategicznym, a jego brak prowadzi do napięć społecznych. Ochrona zasobów wodnych nie jest działaniem symbolicznym, lecz koniecznością.
W Polsce sytuacja także jest niepewna. Nasz kraj ma relatywnie małe zasoby słodkiej wody w przeliczeniu na mieszkańca i należy do najbardziej suchych państw w Europie, co przekłada się na większą wrażliwość na susze i niestabilność opadów. Coraz częściej pojawiają się u nas okresy niskich stanów rzek, a poziom wód gruntowych bywa zaburzony przez długotrwałe braki deszczu oraz szybki odpływ wody z terenów zurbanizowanych. Dlatego tak ważne jest, by budować świadomość społeczną, np. poprzez promowanie tego tematu z okazji Dnia Wody.
Jak codzienne wybory wpływają na zużycie wody?Zużycie wody kojarzy się nam zwykle z tym, co robimy na co dzień: prysznicem, praniem czy podlewaniem roślin. Tak naprawdę jednak większość wody, którą zużywamy, jest ukryta w kupowanych przez nas produktach. To tak zwany ślad wodny, czyli ilość wody potrzebna do wyprodukowania żywności, ubrań, sprzętu elektronicznego czy energii. Dlatego nawet codzienne drobne decyzje potrafią mieć znaczenie!
Ograniczenie marnowania jedzenia zmniejsza ilość wody zużytej w rolnictwie. Wybieranie produktów sezonowych i lokalnych skraca łańcuch dostaw, a tym samym redukuje zużycie wody w transporcie i przechowywaniu. Dobrym pomysłem jest też wybór kranówki zamiast wody butelkowanej – to prosta zmiana, która eliminuje cały proces produkcji i transportu opakowań. Jeśli zaś lubisz wodę gazowaną albo napoje gazowane, wcale nie musisz z nich rezygnować. Za pomocą saturatora Sodastream możesz gazować wodę w domu, a korzystając z syropów Sodastream, przyrządzisz w kilka sekund dowolny ze swoich ulubionych napojów, od Pepsi, Mirindy czy 7Up, aż po ice tea czy napoje owocowe. Dodatkowo, dzięki poręcznym butelkom Sodastream, zabierzesz napój ze sobą wszędzie, gdzie zmierzasz (butelki termiczne Fizz&Go trzymają temperaturę napoju nawet do 12 godzin!).
W domu również możesz wiele zdziałać: krótszy prysznic, zakręcanie kranu podczas mycia zębów czy korzystanie z urządzeń o niższym zużyciu wody i energii to proste działania, które w skali roku czynią zauważalną różnicę.
Odwodnienie odbija się na organizmie szybciej, niż zakłada większość osób. Już niewielki ubytek wody – rzędu 1-2% masy ciała – może powodować trudności z koncentracją, spowolnienie reakcji, ból głowy i ogólne osłabienie. W miarę postępu odwodnienia pogarsza się wydolność fizyczna, ponieważ krew staje się gęstsza, a serce musi pracować intensywniej, by dostarczać tlen do tkanek.
Najbardziej skuteczne jest regularne picie wody małymi porcjami przez cały dzień, a nie jednorazowe nadrabianie poprzez picie dużych ilości. Pragnienie jest sygnałem spóźnionym, dlatego najlepiej pić zanim się pojawi. W typowych warunkach wystarcza zwykła woda niskozmineralizowana, która dobrze uzupełnia codzienne straty płynów.
Chociaż woda zajmuje większość powierzchni naszej planety, zasoby słodkiej wody, które można wykorzystać do picia, rolnictwa czy przemysłu, stanowią jedynie ułamek globalnych zasobów. Obecnie są one obciążone – zmiany klimatyczne powodują dłuższe okresy suszy, gwałtowne powodzie i zaburzenia w cyklu opadów, co utrudnia odnawianie zasobów wodnych. Zanieczyszczenia pochodzące z rolnictwa i przemysłu obniżają jakość dostępnej wody, a rosnąca populacja zwiększa zapotrzebowanie.
Bibliografia:
